Eikozanoidy

Eikozanoidy to organiczne związki chemiczne należące do grona produktów przemian niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT). Stanowią grupę biologicznie aktywnych związków lipidowych, pełniących niezmiernie istotne funkcje w organizmie, pomimo że działają lokalnie i mają bardzo krótki czas półtrwania. Podstawowy podział wyróżnia prostanoidy, leukotrieny oraz lipoksyny.

Eikozanoidy – charakterystyka

Eikozanoidy to związki chemiczne powstające z 20-węglowych nienasyconych kwasów tłuszczowych, głównie z kwasu arachidonowego, kwasu linolowego i kwas eikozapentaenowego. Syntezowane są przez organizm w odpowiedzi na konkretne bodźce, np. toczący się stan zapalny. Działają lokalnie – autokrynnie lub parakrynnie, a ich czas półtrwania jest bardzo krótki, co oznacza, że raczej szybko ulegają inaktywacji. Pod względem biologicznym oddziałują z receptorami sprzężonymi z białkami G. Wyróżnia się 3 podstawowe grupy eikozanoidów:

• prostanoidy (pochodne cyklooksygenazy COX) – np. prostaglandyna E₂ (PGE₂, działa przeciwzapalnie, rozszerza naczynia krwionośne, zwiększa temperaturę ciała), prostacyklina (PGI₂, zapobiega agregacji płytek krwi (trombocytów) i rozszerza naczynia krwionośne), tromboksan A₂ (TXA₂, sprzyja agregacji płytek krwi i zwężeniu naczyń);
• leukotrieny (pochodne lipooksygenazy LOX) – np. leukotrien B₄ (LTB₄, silnie przyciąga leukocyty, bierze udział w procesach zapalnych), leukotrieny C₄, D₄, E₄ (wywołują skurcz oskrzeli, uczestniczą w reakcjach alergicznych);
• lipoksyny – np. lipoksyna A₄ (LXA₄, która działa przeciwzapalnie, hamuje migrację neutrofili).

Wszystkie wymienione związki tworzą się z kwasu arachidonowego i wykazują niezmiernie precyzyjne działanie lokalne. Co istotne w medycynie, wiele leków takich jak aspiryna czy ibuprofen działa właśnie poprzez wpływ na syntezę tych eikozanoidów.

Eikozanoidy – działanie

Eikozanoidy stanowią bogatą grupę związków syntetyzowanych de novo (od nowa) z fosfolipidów w odpowiedzi na konkretny bodziec. Pełnią istotną rolę kontrolną w wielu procesach fizjologicznych, jak również angażują się w powstawanie odczynu zapalnego.

Ich rolę ciężko określić jednoznacznie, ponieważ zależy ona głównie od tego, na które receptory w tkankach ludzkiego organizmu oddziaływać będą eikozanoidy. Przykładowo PGE2, w zależności od receptora, poprzez który działa, może powodować skurcz oskrzelików i mięśniówki gładkiej przewodu pokarmowego, jeśli jest to receptor EP1. Z kolei jeśli działa na receptor EP2, wywołuje rozszerzenie oskrzelików, zwiększenie przepuszczalności naczyń krwionośnych, zwiększone wydzielanie soków trawiennych oraz relaksację mięśniówki gładkiej przewodu pokarmowego. Stymulacja poprzez receptor EP3 prowadzi do skurczu mięśni gładkich przewodu pokarmowego, zmniejszonego wydzielania kwasu żołądkowego przy jednoczesnym zwiększeniu produkcji śluzu, czy wreszcie wywołuje skurcze porodowe u kobiet ciężarnych.

Z kolei leukotrieny, podobnie jak prostaglandyny i tromboksany, uczestniczą w regulacji wielu procesów biologicznych, odgrywają istotną rolę w reakcjach alergicznych. W układzie oddechowym wywołują wzmożoną produkcję śluzu, skurcz mięśniówki gładkiej oskrzelików, a dodatkowo mogą też aktywować mitogenezę miocytów (włókien mięśniowych), powodując ich przerost. O ile rola eikozanoidów jako mediatorów zapalenia jest dobrze scharakteryzowana, to ich immunomodulacyjny wpływ na naciekające i obecne w ognisku zapalnym komórki prezentujące wciąż wymaga wyjaśnienia i dalszych badań.

Czy eikozanoidy są bezpieczne?

Eikozanoidy jako związki działające na wiele parametrów ludzkiego organizmu same w sobie nie są ani „bezpieczne”, ani „niebezpieczne”. Wszystko zależy od kontekstu ich działania i równowagi między różnymi typami tych związków.

Przykładowo, nadmiar leukotrienów może nasilać objawy astmy i alergii. Z kolei nadmiar prostaglandyn często prowadzi do wystąpienia dolegliwości takich jak ból, gorączka i stany zapalne. Jeśli jednak związki te znajdują się w organizmie w określonych, odpowiednich ilościach, są one bezpieczne, a wręcz niezbędne do prawidłowego funkcjonowania ustroju ludzkiego.

Olej z czarnuszki egipskiej (Nigella sativa) 100% oryginalny Naturalny, wysokiej jakości olej z czarnuszki egipskiej bioalgi zawiera kompleks niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych Omega 3‑6‑9. Tłoczony na zimno, wspiera odporność, skórę, układ pokarmowy, ... Zobacz więcej...

Bibliografia

1. Smyth E., Burke A., FitzGerald G., Autakoidy – pochodne lipidów: eikozanoidy i czynnik aktywujący płytki, 2022.
2. Biedroń R., Udział eikozanoidów w regulacji funkcji komórek dendrytycznych pochodzenia szpikowego, Kraków 2005.
3. Kolanowski W., Rola wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 w przebiegu zapaleń, Med. Weter. 2015, 71 (10), 608-614.